سلامت محیط زیست و منابع طبیعی در شهرستان دشتی به مخاطره افتاده است
 زین‌الدین عاشوری
سیاح آلمانی (نیبور) که در عهد حکومت سلسله‌ی زندیه از منطقه دشتی و مرکز آن خورموج دیدن نموده و از طریق راه مال‌رویی که از روستاهای لاور و سهو و یا طسوج دشتی به فیروزآباد و سپس به شیراز رفته، در سفرنامه‌اش از دریاچه‌ای در مال خورموج یاد می‌کند که در شرف خشکیدن است و گویا این دریاچه همان چشمه آب گرم میراحمد بوده که در آن موقع به علت گستردگی در وسعتی چند هکتار به دریاچه مانند بوده است.
قیاس طبیعت حدود سه قرن پیش و اکنونِ این دریا صرف‌نظر از دخل و تصرف‌های انسانی و غیرطبیعی، مؤید آن است که طی چند صد سال اخیر قهر روزگار نیز در تضعیف اکوسیستم این منطقه مؤثر بوده و متناوباً باعث تضعیف عوامل حیات همچون خشک شدن چشمه‌های طبیعی در این منطقه بیابانی گردیده است.
دیگر سیاحان و جغرافی‌دانانی که از این منطقه خصوصاً کوه خورموج (کوه بیرمی) در اوایل جنگ جهانی اول و یا قبل و بعد از آن دیدن کرده‌اند این کوه را در زمره‌ی زیباترین کوه‌های دنیا به شمار آورده‌اند و یکی از سیّاحان و نویسندگان معروف (آنتوان پیرلوتی) این کوه را بعد از رشته کوه ‌" آند" در آمریکا، چهارمین رشته کوه زیبای روی زمین دانسته است. هرچند که کوه خورموج از نظر بافت قلل و کوه‌پایه‌ها ویژگی‌‌های یک کوه زیبا را هم‌چون گذشته دارا است، اما به مانند سال‌های قبل ارتفاعات آن مستور از درختان جنگلی منحصر به فرد خود هم‌چون انجیر و بادام و بن وحشی و دیگر درختان جنگلی منطقه حارّه و خشک نبوده و دارای تنوع بی‌نظیر زیست محیطی قبلی خود نیست، به طوری که تا سی سال پیش هم گله‌های چند صدتایی قوچ و میش و بز وحشی در آن به وفور دیده می‌شد اما هم‌اکنون همه براین باورند که دیگر حرکت موجی بزهای کوهی و رقمی دسته جمعی آهوان مسیله‌ی دشتی رویایی بیش نیست، دیگر دشت محصور به کوه‌های بیرمی و مُند چراگاه آهوان خوش‌خرام و تیزپا نیست، نسل پلنگ بیرمی و آهوی مِسیله و پرندگان بومی آن همچون هو بره و بالابال و دیدمک و سار و... در معرض خطر انقراض قرار گرفته است. شهروندان خورموجی باید منظرگاه‌های مراتع جو وحشی و دشت‌های پوشیده از انواع گوناگون گل‌شب بو و آویشن و دیگر گل‌های وحشی را در خواب ببینند. عسل طبیعی کوه‌های مُند و بیرمی که دارای خواص دارویی بی‌شماری است و مشتریان بسیاری در این‌سو و‌آن‌سوی خلیج‌فارس دارد کیمیا گردیده است و براثر چرای بی‌رویه و آتش‌سوزی مراتع یا قطع بوته‌ها، بوته‌زارهای گیاهِ خوش‌بوی تُلپیک و آویشن بسیار محدود گردیده است.
گرچه در گذشته رویش‌گاه‌های استبرق (خرگ) و کُنار وحشی توسط هیزم شکن‌ها یا تولیدکنندگان ذُغال نابود می‌شد، امروزه نیز زمین‌خواران با زد و بندهای اداری، اقدام به ویرانی سایبان‌های این دشت‌های گرم و سوزان می‌نمایند، و کمتر کسی اهمیت این گز و کُنارها را یادآور شده است. خالی از لطف نیست اگر چند بیت برگزیده از قطعه شعر مجادله‌ی سرو شیراز با گز جنوب به سرایندگی آقای سیدمحمد‌رضا هاشمی‌زاده نیز ضمن ادامه‌ی این مقوله یادآور شویم.
گز جنوب در جواب خودستایی‌های سرو شیراز زبان حالی چنین دارد:
تو می‌دیدی اگر تش بادِ ما را
زسوز شاخه‌ها فریاد ما را
غباری را که من هر روزه دارم
به روی کاکل خود می‌گذارم
کجا جوی روان و چشمه ساری
که برگیرد زخاک من غباری
بود آن‌کس هنرورتر که بی‌آب
بسازد گله‌ای را مأمن خواب
کند مرغی به شاخش آشیانی
بسازد در بیابان سایبانی
بُوَد هر شاخه‌ام چون آهنی سخت
چو چتر کلبه‌ی مردان بدبخت
اگر چه خاک بر رویم نشسته
به صحرا تک درختی دلشکسته
ولی با این همه بی‌ادعایم
درخت سایه‌دار بی‌ریایم
اولین عواقب نفوذ فاضلاب‌های انسانی به سفره‌های آبی خورموج یعنی دیگر از آب صاف و پاک و زلال و شیرین چاه‌های خورموج اثری نیست و روز به روز از وسعت نخیلات انبوه غرب شهر خورموج کاسته می‌گردد و دست‌های مرموزی اقدام به نابودی این باغ‌های زیبا و پربرکت کرده و می‌کنند تا به جای آن‌ها زمین‌های مسکونی محصور به چهاردیواری‌های بلوکی با قیافه کریه و بی‌روح خود را بنمایانند، بی‌تردید سوداگران زمین بازد و بندهایی ناملموس و خلق تبصره‌هایی بر قوانین منع تفسیر کاربری زمین‌های کشاورزی به مسکونی، مُسبب اقدامات فوق می‌باشند.
روزی سرایدار مدرسه‌ام را دیدم که موتور و یدک چهار چرخ ضمیمه آن‌را به رنگ زرد بیابانی درآورده بود. علت را پرسیدم، آگهی به این سِر گفت: شغل دیگر این بنده خدا تولید ذغال از درختان صحاری اطراف است و انتخاب رنگ زرد بیابانی برای موتور و یدک و لباس فرد به جهت آن است که اقدامات او در معرض دید مأموران جنگل‌یابی و محیط‌زیست نباشد.
- جز آثاری محدود از رشته‌های متعدد قنات که از کوه بیرم سرچشمه و دشت پهناور کَتْ و باغ‌های خورموج را سرسبز و بارور می‌کردند باقی نمانده است و پراکندگی زباله‌های خانگی حتی کشت‌زارها را نیز آلوده کرده است. پرواضح است که‌ آثار زیان‌بار ناشی از نابودی رشته‌های متعدد قنات و زمین‌های مزروعی و باغ‌ها صدها بار بیشتر از زیان‌‌های اقتصادی آن است. دیگر مسیله چراگاه و جولانگاه رمه‌های اشتر و اسب و قاطر نیست، زیرا پاریاب‌ها و کانال‌های منشعب از قنات‌ها خشک و نابود گردیده است.
و نیز آسمان خورموج زلال و پرستاره نیست زیرا گرد و غبارهای ناشی از عملیات خاک‌برداری معادن شن و ماسه شفافیت را از آسمان این شهر گرفته است.
عامل مهم در این تخریب‌های متنوع زیست محیطی جز برخی از دست‌اندکاران ناآگاه و یک جانبه‌نگر نیست و آن‌هایند که آگاهانه و نآآگاهانه اقدام به ویرانی مأمن انسان‌ها می‌پردازند، مثلاً حدود سی سال پیش شهرداری خورموج اقدام به تخریب قلعه تاریخی محمد‌خان دشتی و تأسیسات جانبی آن - که شامل حمام و طویله اسبان و فضای سبز و کانال‌های آب بود - نمود.
با این اقدام غیرکارشناسانه نه تنها یکی از ماندگارترین آثار تاریخی این استان را نابود کرد بلکه با پراکنده نمودن ضایعات ساختمانی آن در شرق خورموج اقدام اساسی در بدقواره کردن چهره‌ی این دیار تاریخی نمود، حتی حمام زیرزمینی شهر که یک و نیم قرن قدمت داشت و در نوع خود در این استان بی‌نظیر بود با زباله‌های شهری پر نمود و این اثر تاریخی بدیل را در زیرزمین دفن نمود.
به دلیل ایجاد زمینه مناسب در جهت تخریب محیط زیست منطقه در اواخر دوران رژیم سابق، شکارچیان جاهل، نسل انواع بزکوهی و آهوی وحشی را در منطقه در معرض انقراض قرار دادند و سوء‌استفاده کنندگان از جنگل‌های کوهستانی بی‌رحمانه اقدام به قطع درختان نمودند و به مرور زمان، شهر خورموج در محاصره شرکت‌های تولید شن و ماسه درآمد و اگر به زودی از این گونه اقدامات جلوگیری به عمل نیاید باید به زودی آثار دهشتناک این‌گونه اقدامات تخریبی در محیط‌زیست را در همه‌ی ابعاد مختلف زندگی آحاد مردم خورموج ببیمیم.
آن‌چه تاکنون مملوس است چند نمونه آن به شرح ذیل است:
بهمن‌زارها و دشت‌های صاف و بی‌آلایش و رویش‌گاه‌های انواع گیاهان دارویی چون آویشن و مِتِل و کتیرای وحشی و ... به علت دخل و تصرف غیرکارشناسی و خاک‌برداری‌های نادرست، ریخت و قواره اصلی خود را از دست داده‌اند و سطح این‌گونه دشت‌ها براثر تخریب و فرسایش خاک همچون گذشته مستعد رویش این‌گونه گیاهان نیست. و نیز به علت نفوذ فاضلاب‌های شهری، آب‌های زیرزمینی در غرب این شهر آلوده است، به طوری که عوارض ناشی از مصرف این نوع آب‌ها در بین استفاده‌کنندگان آن توسط کارشناسان بهداشتی کاملاً تأیید گردیده است و چنان‌چه در این مورد به زودی اقدامی صورت نگیرد فاضلاب‌های شهری عامل آلودگی بیشتر آب‌ چاه‌های کشاورزی غرب خورموج خواهد گردید و تولیدات سبزی مزارع غرب خورموج غیربهداشتی و مُضر خواهد شد و چون سبزی مصرفی شهر محصول مزارع غرب خورموج می‌باشد خطر مصرف سبزی آ‌لوده مردم شهر خورموج را تهدید خواهد کرد.
نکته قابل تأمل این‌که اولاً عامل ضایعات زیست‌محیطی، توسعه شهری خورموج نیست زیرا توسعه شهر خورموج طی چند سال اخیر رشدی افقی داشته که چندان هم محسوس و خطرآفرین نبوده، ثانیاً آلودگی محیط‌زیست خورموج ناشی از توسعه صنایع هم نیست زیرا درون و اطراف این شهر هیچ‌گونه تأسیسات صنعتی دارای پی‌آب یا فاضلاب تاکنون احداث نگردیده است.
تنها عامل نابودی محیط زیست در شهرستان دشتی اقدامات غیرکارشناسانه انسانی است چرا که به پیامدهای زیست محیطی اقدامات فیزیکی نامطلوب، نگرشی علمی و آینده‌نگر نمی‌شود.
اگر شهرداری و نهادهای ذی‌ربط اقدام به تغییر کاربری باغ‌ها به زمین‌های مسکونی نکند و خودسرانه و بدون مطالعه تصمیم به قطع درختان در سطح شهر و خیابان‌ها و میادین ننمایند به نوبه‌ی خود از عوامل مخرب محیط‌زیست نخواهند بود و باید سلامت محیط شهری که زمین آن از نظر زیرساخت بهترین و میزان رطوبت هوای آن در سطح استان کم‌ترین و در نتیجه ساختمان‌ها نسبت به ساختمان‌های با مصالح مشابه در دیگر مناطق انسان بیشتر است را پاس بدارند. به امید روزی که فرهنگ صیانت از محیط زیست در جامعه نهادینه گردد